Ketting

Er bestaan 2 soorten fietskettingen: de conventionele ketting en de busloze ketting. Het verschil is alleen zichtbaar als met een kettingpons een schakel geopend wordt omdat de bus door de buitenplaat en rollen verborgen wordt.

De conventionele ketting
Deze ketting bestaat per schakel uit 10 onderdelen. In tweevoud; buitenplaat, binnenplaat, rol, bus en pen. De 2 binnenplaatjes zijn met de 2 busjes aan elkaar vastgeklonken. Om het busje zit het rolletje met een relatief grote speling zodat het rolletje makkelijk om de bus kan draaien. In het busje draait de pen die in de buitenplaatjes zit vast geperst.  

De busloze-ketting
Bij deze ketting is, zoals het woord al zegt, het busje komen te vervallen en deze ketting bestaat per schakel dus uit 8 onderdelen. Aan de gaten van de binnenplaat is een kraag geponst, die de functie van het busje overneemt.  Om de kraag draait het rolletje en door het gat met kraag steekt de pen. De pen zit vast in de buitenplaat. Door deze constructie zijn de binnenplaten per schakel niet meer star met elkaar verbonden zoals bij de conventionele ketting. Het gevolg is dat de busloze-ketting veel soepeler (buigzamer loodrecht op de trekrichting) is dan de conventionele ketting. Een soepele ketting voorkomt overmatige slijtage als gevolg van de scheefloop van de ketting en vergemakkelijkt het schakelen.

Een tweede voordeel van de busloze-ketting is dat deze beter te smeren is. Het belangrijkste punt waar de ketting gesmeerd moet worden is het draaipunt om de pen. Bij de conventionele ketting moet het smeermiddel tussen de binnen en buitenplaat in het busje zien te komen, een bijna onmogelijke weg. Bij de busloze-ketting kan het smeermiddel veel makkelijker vanaf de rol via de spleet binnen in de ketting komen.  

Na de introductie van de busloze-ketting door Sedis, hebben andere fabrikanten, door de voordelen die dezeketting biedt, vrij snel het systeem overgenomen. Op fietsen met een derailleurversnelling worden nu  nog alleen maar de busloze-kettingen toegepast. De conventionele ketting vindt men nog terug bij fietsen met een gesloten kettingkast.

De slijtage van de ketting en tandwielen
Door het gebruik wordt een ketting langzaam langer. Sommige mensen denken dat een ketting langer wordt doordat de schakels oprekken. Ik wou dat ik zo sterk was. Ondanks de relatief grote kracht op de ketting, die tot meer dan 500 kg kan oplopen, is deze kracht bij lange na niet genoeg om de schakels tot een meetbare waarde op te rekken.

Laten we nog eens naar de opbouw van de ketting kijken. De 2 buitenplaten hebben gaten die een fractie kleiner zijn dan de diameter van de pennen, zodat deze, nadat ze er ingeperst zijn, vast zitten. De pen die vast geperst zit in de buitenplaat, loopt ook door het gat (met kraag) van de  binnenplaat. Het gat in de binnenplaat is iets ruimer dan de diameter van de pen. De ketting scharniert dus alleen op dit punt in de ketting en door de slijtage die hier optreedt wordt de ketting langer. Om de kraag van de binnenplaat, opgesloten tussen 2 binnenplaten, zit dan nog de rol die  een royale speling van ca 0,5 mm heeft.

De steek van de ketting, de afstand tussen de schakels (om precies te zijn de hart-hart afstand van twee op een volgende pennen) is in overeenstemming met de steek van de vertanding van de tandwielen ( de afstand tussen twee tanden gemeten op de neutrale lijn)

De rol past precies in de vertanding van de tandwielen en zorgt ervoor dat de ketting lekker loopt. Als je goed naar de ketting kijkt zie je dat dit rolletje stil staat en niet beweegt. Zet er voor de gein maar eens een stip op met een viltstift en laat de ketting daarna maar eens een paar maal rondlopen.

De rol staat dus stil, ook t.o.v. de tanden en als er geen beweging is, is er ook geen wrijving. 
Als er geen wrijving is, zal er dus ook geen slijtage optreden en in principe hoeft een ketting dan ook niet aan de buitenzijde gesmeerd te 
worden.  


Toch is slijtage van tandwielen een groot probleem bij mountainbiken. Hoe komt dit?

Zoals gezegd scharniert de ketting op de binnenplaat en de pen en hier treedt wel wrijving op. Als dit punt droog loopt (geen smering) of als er zand tussen komt gaat dit overdadig slijten, de pen vreet uit. Het gevolg is dat de steek van de ketting groter wordt (de ketting wordt langer). Hierdoor past de ketting niet meer goed op het tandwiel en gaat tijdens het rondlopen tegen de tanden omhoog kruipen waardoor de slijtage aan de tandwielen ontstaat. Het slijten van de tandwielen is dus voornamelijk een gevolg van het langer worden van de ketting.

Als voorkomen wordt dat de ketting langer wordt hebben tandwielen een extreem lange levensduur (> 20.000 km). Voor een lange levensduur van de tandwielen zijn 2 factoren belangrijk: de ketting goed onderhouden en tijdig de ketting vervangen.

Door een goede smering IN de ketting en het voorkomen dat er vuil in de ketting indringt kan de verlenging van de ketting aanzienlijk vertraagd worden, alleen de smering binnen in de ketting is van wezenlijk belang.

Het Onderhoud

De smering en onderhoud van de ketting kan in 3 groepen ingedeeld worden:
  
-Vetsmering
   -
Oliesmering 
   -
Waxsmering

 
Vetsmering
Een nieuwe ketting is altijd voorzien van vet. In de fabriek zijn de kettingen voorzien van vet, door ze onder te dompelen in een bad met gesmolten vet. Het door de hoge temperatuur dun vloeibare vet dringt goed in de ketting binnen. Dit is een zeer goede manier van smeren en een nieuwe ketting kan een hele tijd gebruikt worden zonder veel omkijken.

Na verloop van tijd komt echter het probleem. Het vuil dat aan de ketting zit, moet eerst verwijderd worden en dit gaat alleen goed met oplosmiddelen. Vervolgens moet de ketting weer opnieuw in een bad (aubain) met heet vet geïmpregneerd worden. Dit is een hele klus, maar als je het er voor over hebt is dit een uitstekende manier van kettingonderhoud.


Oliesmering
De meeste fietsers onderhouden hun ketting door te smeren met olie. Deze manier van smeren is waarschijnlijk favoriet vanwege het “gemak”. Oliesmering kent echter een aantal nadelen.

Een belangrijk nadeel is, dat olie eigenlijk te dun is voor de hoge belastingdruk op de draaipunten in de ketting. De kracht op de ketting kan makkelijk oplopen tot 500kg en deze kracht staat dan volledig op het zeer kleine raakvlak van de pen. De olie wordt weggedrukt en de pen loopt droog. Toevoegen van teflon verbetert de drukbelastbaarheid aanzienlijk en ook het gebruik van visceuzere oliën in een oplosmiddel is een uitkomst. De kwaliteit van vetsmering wordt echter niet gehaald.

Een ander groot nadeel is dat olie vuil transporteert. Olie kan de ruimte (speling) binnen in de ketting niet opvullen. De “kleverige” ketting neemt vuil aan en vervolgens wordt het vuil langzaam naar binnen gewerkt. Bij vet of wax smering is dit probleem niet of minder aanwezig omdat de ruimte in de ketting opgevuld is en het vuil moeilijk of niet bij het draaipunt kan komen. 

Ondanks de genoemde nadelen is olie voor de racefiets een bruikbare methode omdat de omstandigheden in vergelijking met  ATB’en erg mild zijn. In tegenstelling tot bij vet moet de ketting met olie wel zeer frequent gesmeerd worden. Afhankelijk van de procedure kan dit een behoorlijk vervuiling van de gehele aandrijving opleveren. 

Bij oliesmering geef ik de voorkeur aan de volgend procedure: Na ieder gebruik met een doek het ergste vuil verwijderen en daarna de ketting royaal in de teflon-olie zetten. Door capillaire werking kan de olie tijdens het staan dan langzaam tot op alle plaatsen in de ketting doordringen. Voor het gebruik van de fiets eerst met een doek de ketting zo droog mogelijk poetsen. Op deze manier fiets je met een, aan de buitenzijde, relatief droge ketting en het aankoeken van olie met vuil wordt dan tot een minimum beperkt.


Waxsmering
Wax is een minder bekende manier van smeren maar begint bij ATB’ers langzaam aan populariteit te winnen. Er zijn diverse waxen te koop die allemaal als groot voordeel hebben dat ze een droge, niet plakkende ketting opleveren, waardoor geen vuil wordt opgenomen. Verder hebben de meeste waxen het voordeel dat ze de ketting nog beter “opvullen”dan vet, waardoor zand nog minder kans krijgt in de ketting te kruipen.

Punten waarop wax minder kan scoren dan vet of olie zijn: roestpreventie, hechting aan de ketting en smeereigenschappen. Door speciale toevoegingen onderscheidt Suprème Black zich op deze punten van de andere waxen en de genoemde nadelen gelden niet voor Suprème Black.


Het schoonmaken
Het schoonmaken van een vervuilde ketting moet omzichtig gebeuren om te voorkomen dat het vuil dat aan de buitenzijde zit, in de ketting terecht komt. Mijn ervaring met reinigingsapparaatjes met een aantal borsteltjes, waarbij de ketting tijdens het achteruitdraaien (op de fiets) door een oplosmiddel gehaald wordt, is geëindigd in het vuilnisvat. Na de behandeling met het reinigingsapparaat was de ketting schoon aan de buitenzijde maar zand zat hoorbaar binnen in de ketting. Door opnieuw olie aan te brengen verdwijnt weliswaar het geluid, maar het zand is nog steeds in de ketting aanwezig en doet onhoorbaar z’n werk.

Er zijn betere methoden:  
Regelmatig onderhoud van minder vervuilde kettingen: Neem vloeibare zeep b.v afwasmiddel en druppel dit puur op de ketting. Draai de ketting enige malen rond en verdeel de zeep met een borstel. Laat even inweken en spuit de ketting vervolgens schoon met water.

Een sterk vervuilde ketting kun je beter van de fiets afhalen. Het gebruik van een schakel die je handmatig kunt openen (b.v. de powerlink van Sram) is echt een uitkomst. Hang de ketting in een pot met oplosmiddel, zodanig dat hij niet de bodem raakt. Maak af en toe een voorzichtige draaiende beweging met de pot. Het zand dat van de ketting afspoelt krijgt zo geen kans meer in de ketting binnen te dringen.


Kettingen gesmeerd met Supreme Black
Bij een ketting die gesmeerd is met Suprème Black is alle ruimte binnen in de ketting opgevuld met wax. Er kan geen vuil in de ketting komen. Eventueel zand ligt “los” op de ketting omdat deze niet kleeft. Het onderhoud van de met Supreme Black gesmeerde ketting is uiterst eenvoudig en er zijn geen oplosmiddelen nodig. Regelmatig afspoelen met  water volstaat en daarna opnieuw smeren.  

   Bepalen of een ketting versleten is

   Eerst even voor de duidelijkheid wat met schakel en steek wordt bedoeld:
   - Een schakel is een binnen- en buitenplaat. Gemeten op de hartafstand van de pennen, is een schakel precies een inch lang.
   - De steek is de afstand tussen twee tanden (gemeten op de neutrale lijn) en is precies gelijk aan de pen- pen afstand van de ketting.
   De steek is dus een halve inch. Een gemiddelde ketting telt ongeveer 55 schakels en is daarmee 55 * 25,4 mm = 1397 mm lang.

Er zijn verschillende mogelijkheden om de verlenging te bepalen:

-  Met een schuifmaat kun je de verlenging van een schakel bepalen door de hart afstand tussen twee op een volgende pennen te meten. Nauwkeuriger is het om de verlenging van vijf schakels te bepalen.

-  Er zijn speciale kalibers te koop zoals op de foto te zien is (kost  ca. €15,-) die aangeven wanneer een ketting zover verlengd is, dat hij vervangen moet worden. Je hoeft de ketting dus niet van de fiets te halen. Het kaliber van Rohloff meet over 4 schakels de verlenging. Als het kaliber helemaal in de ketting zakt is de ketting aan vernieuwing toe.

 -  Een oude ketting ophangen naast een nieuwe. Dit is de makkelijkste methode. In een oogopslag kun je dan afschatten (een kwart een halve of een hele schakel) hoeveel de ketting langer is geworden.  

Wanneer moet een ketting vervangen worden ?

Rohloff hanteert voor de maximale toegestane verlenging een norm van 0,075 mm per schakel voor aluminium tandwielen (0,1 mm voor stalen tandwielen).
0,075 mm per schakel komt overeen met: 0,075 / 25,4 * 100% = 0,3 %
Voor een hele ketting is dat dan 0,003 * 1397 mm = 4,2 mm

Wordt deze norm van ca 4 mm voor een hele ketting gehanteerd, dan past een nieuwe ketting in de meeste gevallen nog op de oude tandwielen, zodat die niet vervangen hoeven te worden. Laat men de ketting langer zitten, dan slijten de tandwielen te ver weg en er kan geen nieuwe ketting meer op de gebruikte tandwielen gelegd worden en moeten tandwielen en ketting tegelijk vervangen worden.